Uszkodzenie rdzenia kręgowego (ang. spinal cord injury, SCI) jest jednym z najpoważniejszych uszkodzeń układu nerwowego. Może prowadzić do częściowej lub całkowitej utraty możliwości poruszania się, zaburzeń czucia oraz nieprawidłowego funkcjonowania wielu narządów znajdujących się poniżej poziomu uszkodzenia.
Nie zawsze jednak oznacza całkowity i nieodwracalny paraliż. Zakres zaburzeń oraz możliwości odzyskania sprawności zależą przede wszystkim od poziomu uszkodzenia, jego rozległości oraz tego, czy uszkodzenie jest całkowite czy niecałkowite. Ogromne znaczenie mają również szybkość rozpoczęcia leczenia oraz odpowiednio prowadzona, systematyczna rehabilitacja neurologiczna.
Według Światowej Organizacji Zdrowia na świecie z uszkodzeniem rdzenia kręgowego żyje ponad 15 milionów osób. Do najczęstszych przyczyn należą urazy komunikacyjne i upadki, ale rdzeń może zostać uszkodzony również przez nowotwory, choroby zwyrodnieniowe, zaburzenia naczyniowe czy infekcje.
Czym jest rdzeń kręgowy?
Rdzeń kręgowy jest częścią ośrodkowego układu nerwowego i wraz z mózgiem tworzy centrum sterowania organizmem. Znajduje się wewnątrz kanału kręgowego i jest chroniony przez kręgosłup, opony rdzeniowe oraz płyn mózgowo-rdzeniowy.
Można go porównać do niezwykle skomplikowanej magistrali komunikacyjnej pomiędzy mózgiem a pozostałymi częściami ciała.
Przez rdzeń przebiegają drogi nerwowe odpowiadające między innymi za:
- ruch kończyn i tułowia,
- czucie dotyku, bólu i temperatury,
- czucie położenia części ciała,
- kontrolę napięcia mięśniowego,
- pracę pęcherza moczowego i jelit,
- funkcje seksualne,
- regulację ciśnienia tętniczego,
- kontrolę temperatury organizmu,
- część funkcji oddechowych.
Uszkodzenie rdzenia może więc spowodować znacznie więcej problemów niż samo osłabienie lub porażenie kończyn.
Jak dochodzi do uszkodzenia rdzenia kręgowego?
Uszkodzenia rdzenia możemy podzielić przede wszystkim na urazowe i nieurazowe.
Urazowe uszkodzenie rdzenia
Najczęściej związane jest z nagłym urazem kręgosłupa. Do uszkodzenia może dojść podczas:
- wypadku samochodowego lub motocyklowego,
- upadku z wysokości,
- upadku osoby starszej,
- wypadku w pracy,
- skoku do płytkiej wody,
- wypadku podczas uprawiania sportu,
- złamania lub zwichnięcia kręgów,
- urazu penetrującego.
Uszkodzenie kręgosłupa nie zawsze oznacza uszkodzenie rdzenia. W poważnych urazach przemieszczone elementy kostne, krążki międzykręgowe, krwiak lub obrzęk mogą jednak uciskać tkankę nerwową.
Nieurazowe uszkodzenie rdzenia
Rdzeń może zostać uszkodzony również bez wypadku. Przyczyną mogą być między innymi:
- guzy rdzenia lub kręgosłupa,
- przerzuty nowotworowe,
- zwężenie kanału kręgowego,
- choroby zwyrodnieniowe kręgosłupa,
- przepukliny krążków międzykręgowych,
- zaburzenia naczyniowe i niedokrwienie rdzenia,
- krwawienia,
- infekcje,
- procesy zapalne,
- wady wrodzone.
W takich przypadkach objawy mogą pojawić się nagle albo narastać stopniowo.
Uszkodzenie pierwotne i wtórne
W przypadku urazu bardzo ważne jest rozróżnienie dwóch mechanizmów.
Uszkodzenie pierwotne powstaje bezpośrednio w chwili urazu. Dochodzi wówczas między innymi do mechanicznego uszkodzenia neuronów, aksonów i naczyń krwionośnych.
Na tym jednak proces się nie kończy.
W kolejnych minutach, godzinach i dniach może rozwijać się uszkodzenie wtórne, związane między innymi z obrzękiem, niedokrwieniem, stanem zapalnym, zaburzeniami metabolicznymi oraz dalszym uszkadzaniem komórek nerwowych.
Z tego względu sposób zabezpieczenia pacjenta bezpośrednio po urazie oraz szybkie rozpoczęcie specjalistycznego leczenia mogą mieć bardzo duże znaczenie dla późniejszego rokowania.
Uszkodzenie całkowite i niecałkowite
Jednym z najważniejszych czynników określających rokowanie jest stopień zachowania funkcji rdzenia.
Uszkodzenie niecałkowite
Część dróg nerwowych nadal przewodzi informacje przez obszar uszkodzenia. Pacjent może zachować określone czucie, ruch lub kontrolę mięśni poniżej poziomu urazu.
Możliwości poprawy neurologicznej są wtedy na ogół większe.
Uszkodzenie całkowite
Dochodzi do bardzo poważnego przerwania komunikacji neurologicznej poniżej poziomu uszkodzenia. Możliwości samoistnego odzyskiwania funkcji są wówczas znacznie bardziej ograniczone.
W praktyce klinicznej do dokładnej oceny wykorzystuje się standaryzowane badanie neurologiczne, m.in. klasyfikację ISNCSCI/AIS.
Paraplegia i tetraplegia
Konsekwencje urazu zależą także od wysokości uszkodzenia.
Tetraplegia występuje przede wszystkim po uszkodzeniu odcinka szyjnego. Zaburzenia mogą obejmować kończyny dolne, tułów, ręce i dłonie, a przy wysokich urazach także funkcję oddechową.
Paraplegia występuje przy niżej położonych uszkodzeniach. Funkcja kończyn górnych pozostaje zachowana, natomiast zaburzenia dotyczą przede wszystkim tułowia i kończyn dolnych.
Generalnie im wyższy poziom uszkodzenia rdzenia, tym większy zakres możliwych zaburzeń.
Objawy uszkodzenia rdzenia kręgowego
Obraz kliniczny może być bardzo różny. U pacjenta mogą występować:
- niedowład lub porażenie kończyn,
- zaburzenia czucia,
- drętwienie i mrowienie,
- zaburzenia równowagi,
- utrata możliwości samodzielnego chodzenia,
- zaburzenia kontroli tułowia,
- osłabienie siły mięśniowej,
- spastyczność,
- przykurcze,
- ból neuropatyczny,
- problemy z oddychaniem,
- zaburzenia funkcji pęcherza,
- zaburzenia funkcji jelit,
- zaburzenia seksualne,
- problemy z regulacją ciśnienia,
- zaburzenia termoregulacji.
Do tego dochodzą potencjalne powikłania długotrwałego ograniczenia aktywności: odleżyny, zakrzepica żylna, infekcje układu moczowego, osteoporoza, osłabienie układu krążeniowo-oddechowego oraz utrata masy mięśniowej.
Diagnostyka
Po urazie podstawowym zadaniem jest zabezpieczenie pacjenta i ustalenie charakteru uszkodzenia.
Stosuje się przede wszystkim:
Tomografię komputerową (TK) – szczególnie przydatną do oceny złamań i innych uszkodzeń struktur kostnych.
Rezonans magnetyczny (MRI) – pozwalający dokładniej ocenić rdzeń, krążki międzykręgowe, więzadła, krwiaki, obrzęk oraz struktury uciskające tkankę nerwową.
Równie istotne jest szczegółowe badanie neurologiczne określające poziom i kompletność uszkodzenia.
Leczenie uszkodzenia rdzenia kręgowego
Leczenie zależy od przyczyny, rodzaju urazu oraz stanu pacjenta.
W ostrej fazie najważniejsze jest zapobieganie dalszemu uszkodzeniu układu nerwowego i stabilizacja podstawowych funkcji organizmu.
Może być konieczne między innymi:
- zabezpieczenie dróg oddechowych,
- stabilizacja układu krążenia,
- właściwe zabezpieczenie kręgosłupa,
- leczenie urazów współistniejących,
- odbarczenie struktur nerwowych,
- stabilizacja operacyjna kręgosłupa.
Jeżeli rdzeń jest uciskany przez przemieszczone elementy kostne, krążek międzykręgowy, krwiak lub inne struktury, konieczna może być operacja dekompresyjna.
Celem zabiegu nie jest „zszycie rdzenia”, lecz przede wszystkim usunięcie ucisku, stabilizacja kręgosłupa i stworzenie możliwie najlepszych warunków do ochrony zachowanej tkanki nerwowej oraz późniejszej rehabilitacji.
Rehabilitacja po uszkodzeniu rdzenia kręgowego
Rehabilitacja jest jednym z najważniejszych elementów leczenia i powinna rozpoczynać się możliwie wcześnie, gdy tylko stan pacjenta na to pozwala.
Nie jest to pojedynczy zestaw ćwiczeń. Jest to wieloetapowy proces, którego cele zmieniają się wraz ze stanem neurologicznym i funkcjonalnym pacjenta.
Pierwszy etap – profilaktyka powikłań
W początkowym okresie terapia może obejmować:
- prawidłowe pozycjonowanie,
- regularne zmiany pozycji,
- profilaktykę odleżyn,
- ćwiczenia oddechowe,
- ćwiczenia bierne,
- utrzymywanie zakresu ruchu w stawach,
- zapobieganie przykurczom,
- profilaktykę zakrzepicy,
- stopniową pionizację.
Już na tym etapie rehabilitacja przygotowuje organizm do późniejszego zwiększania aktywności.
Pionizacja
Długotrwałe leżenie powoduje wiele niekorzystnych zmian. Stopniowa pionizacja pomaga ponownie przyzwyczaić układ krążenia do pozycji pionowej.
W zależności od możliwości pacjenta wykorzystuje się:
- regulowane łóżko,
- pionizator,
- stół pionizacyjny,
- poręcze,
- odpowiednie zaopatrzenie ortopedyczne.
Proces musi być dostosowany do tolerancji pacjenta, ponieważ po uszkodzeniu rdzenia mogą występować zaburzenia regulacji ciśnienia tętniczego.
Ćwiczenia zakresu ruchu
Brak prawidłowego ruchu może prowadzić do skracania tkanek i powstawania przykurczów.
Stosowane są:
- ruchy bierne,
- ćwiczenia czynno-bierne,
- ćwiczenia czynne,
- mobilizacja stawów,
- rozciąganie odpowiednich grup mięśniowych.
Trening siłowy
Wzmacnia się przede wszystkim mięśnie posiadające zachowane unerwienie.
W przypadku osoby poruszającej się na wózku szczególnie ważna jest odpowiednia sprawność kończyn górnych i tułowia, ponieważ wpływa ona na możliwość wykonywania transferów i samodzielnego przemieszczania się.
Trening musi jednak uwzględniać ryzyko przeciążenia barków, które u osób korzystających przez wiele lat z wózka są szczególnie intensywnie eksploatowane.
Trening kontroli tułowia i równowagi
Kontrola tułowia jest podstawą wielu czynności.
Rehabilitacja obejmuje między innymi:
- utrzymywanie pozycji siedzącej,
- reakcje równoważne,
- przenoszenie ciężaru ciała,
- sięganie po przedmioty,
- przygotowanie do transferów,
- stabilizację podczas czynności dnia codziennego.
Nauka transferów
Pacjent może uczyć się między innymi:
- przechodzenia z łóżka na wózek,
- z wózka na łóżko,
- transferu na krzesło,
- korzystania z toalety,
- wsiadania do samochodu,
- bezpiecznego podnoszenia się po upadku – jeżeli pozwala na to stan funkcjonalny.
Odzyskanie samodzielności w transferach może radykalnie zwiększyć niezależność pacjenta.
Nauka chodzenia
U części osób, szczególnie z niecałkowitym uszkodzeniem rdzenia, możliwe jest odzyskanie zdolności stania lub chodzenia w różnym zakresie.
W terapii mogą być wykorzystywane:
- poręcze,
- balkoniki,
- kule,
- ortezy,
- systemy częściowego odciążenia masy ciała,
- trening na bieżni,
- trening zadaniowy,
- elektrostymulacja,
- systemy robotyczne i egzoszkielety.
Celem nie zawsze musi być całkowicie samodzielny chód. Czasem znaczącym sukcesem jest możliwość stania, wykonania kilku kroków, poprawa transferów lub zwiększenie bezpieczeństwa poruszania się.
Neuroplastyczność – dlaczego powtarzanie ruchu jest tak ważne?
Jednym z fundamentów współczesnej neurorehabilitacji jest neuroplastyczność, czyli zdolność układu nerwowego do zmiany sposobu działania oraz reorganizacji istniejących połączeń.
Jeżeli część dróg nerwowych przetrwała uraz, odpowiednio dobrany i wielokrotnie powtarzany trening może pomagać w skuteczniejszym wykorzystywaniu zachowanych połączeń.
Dlatego nowoczesna rehabilitacja neurologiczna wykorzystuje dużą liczbę powtórzeń i ćwiczenia związane z konkretną funkcją, np. wstawaniem, chwytaniem, przenoszeniem ciężaru ciała czy chodzeniem.
Jednocześnie ważne jest rozsądne interpretowanie zasady „więcej ćwiczeń = lepszy wynik”. Opublikowane w 2026 r. duże badanie randomizowane nie wykazało dodatkowej poprawy neurologicznej po dołożeniu 10 tygodni bardzo intensywnego treningu zadaniowego i siłowego do standardowej, wielodyscyplinarnej rehabilitacji szpitalnej osób ze świeżym SCI. Pokazuje to, że kluczowa jest jakość, indywidualizacja i właściwe dawkowanie terapii, a nie samo maksymalne zwiększanie liczby ćwiczeń.
Elektrostymulacja i FES
Funkcjonalna elektrostymulacja – FES (Functional Electrical Stimulation) – wykorzystuje impulsy elektryczne do aktywacji odpowiednich mięśni.
Może być wykorzystywana podczas:
- ćwiczeń kończyn,
- treningu chodu,
- jazdy na specjalnym cykloergometrze,
- treningu kończyn górnych,
- nauki określonych czynności funkcjonalnych.
FES może pomagać w utrzymaniu aktywności mięśni, poprawie krążenia i wykonywaniu ruchu funkcjonalnego. Wskazania oraz parametry stymulacji powinny być ustalane indywidualnie.
Robotyka i egzoszkielety
Nowoczesne urządzenia robotyczne pozwalają wykonywać dużą liczbę kontrolowanych powtórzeń ruchu.
Egzoszkielety mogą wspomagać pionizację i wykonywanie kroków, a systemy robotyczne umożliwiają trening kończyn dolnych lub górnych.
Technologia nie zastępuje fizjoterapeuty ani aktywnego udziału pacjenta. Stanowi narzędzie umożliwiające realizację określonego celu terapeutycznego.
Najnowsze osiągnięcia – stymulacja rdzenia kręgowego
Jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się kierunków jest neuromodulacja rdzenia kręgowego.
Stymulacja elektryczna może zwiększać pobudliwość zachowanych obwodów neuronalnych znajdujących się poniżej miejsca urazu, dzięki czemu sygnały docierające z mózgu oraz informacje czuciowe mogą być skuteczniej wykorzystywane podczas wykonywania ruchu.
Stosuje się zarówno rozwiązania implantowane, jak i przezskórne.
Szczególnie interesujące są wyniki badania Up-LIFT dotyczącego nieinwazyjnej stymulacji szyjnego odcinka rdzenia podczas rehabilitacji osób z przewlekłym uszkodzeniem szyjnym. Spośród 60 osób, które ukończyły badanie, 72% osiągnęło klinicznie istotną poprawę zarówno w domenie siły, jak i funkcji kończyn górnych. Nie odnotowano poważnych zdarzeń niepożądanych związanych z terapią.
To nie jest już wyłącznie eksperyment laboratoryjny. W grudniu 2024 r. amerykańska FDA dopuściła w procedurze De Novo system ARC-EX jako urządzenie klasy II przeznaczone do przezskórnej stymulacji rdzenia stosowanej wraz z treningiem funkcjonalnym w celu poprawy czucia dłoni i siły u wybranych dorosłych pacjentów z przewlekłym, niepostępującym, niecałkowitym uszkodzeniem rdzenia na poziomie C2–C8.
Jest to ważny krok w rozwoju neuromodulacji po SCI, ale nie oznacza jeszcze istnienia terapii pozwalającej rutynowo „naprawić” przerwany rdzeń.
Interfejs mózg–komputer i neuroprotezy
Kolejnym kierunkiem są BCI – Brain-Computer Interfaces, czyli interfejsy mózg–komputer.
System rejestruje aktywność mózgu związaną z zamiarem wykonania ruchu i przetwarza ją na polecenie dla urządzenia.
W eksperymentalnych systemach sygnał może sterować:
- kursorem komputera,
- robotycznym ramieniem,
- protezą,
- stymulatorem mięśni,
- systemem neuromodulacji.
Jednym z najbardziej ambitnych kierunków jest stworzenie tzw. cyfrowego mostu, który omija obszar uszkodzenia rdzenia: zamiar ruchu jest odczytywany z mózgu, a odpowiednio przetworzona informacja służy do aktywowania struktur poniżej urazu.
Technologie BCI pozostają intensywnie badane i nie są standardową terapią dla większości osób z SCI. NINDS wskazuje je jednak jako jeden z istotnych kierunków rozwoju neurotechnologii.
Komórki macierzyste i regeneracja rdzenia
Duże nadzieje wiąże się również z terapiami komórkowymi i regeneracyjnymi.
Badania dotyczą między innymi:
- komórek macierzystych,
- komórek progenitorowych,
- odbudowy osłonek mielinowych,
- regeneracji aksonów,
- czynników wzrostu,
- biomateriałów i rusztowań tkankowych,
- modyfikowania środowiska powstającego w miejscu urazu.
Celem jest stworzenie warunków pozwalających neuronom przetrwać, odtworzyć połączenia lub zastąpić część utraconych komórek.
Jest to niezwykle obiecujący obszar, ale trzeba wyraźnie zaznaczyć, że terapie komórkami macierzystymi nie są obecnie uniwersalnym, potwierdzonym sposobem przywracania sprawności po uszkodzeniu rdzenia. Wiele metod nadal znajduje się na etapie badań przedklinicznych lub klinicznych. NINDS zalicza terapie komórkowe, regenerację, neuroprotekcję i neuroplastyczność do głównych kierunków współczesnych badań nad naprawą rdzenia.
Jakie są rokowania?
To jedno z najczęściej zadawanych pytań po uszkodzeniu rdzenia, ale nie istnieje jedna odpowiedź dotycząca wszystkich pacjentów.
Rokowanie zależy między innymi od:
- wysokości uszkodzenia,
- jego kompletności,
- zachowanego czucia,
- zachowanej funkcji ruchowej,
- wieku i ogólnego stanu pacjenta,
- rodzaju urazu,
- obrazu MRI,
- chorób współistniejących,
- powikłań,
- szybkości udzielenia pomocy,
- przebiegu leczenia,
- możliwości uczestnictwa w rehabilitacji.
W uszkodzeniach niecałkowitych potencjał odzyskania funkcji jest zwykle większy niż w uszkodzeniach całkowitych.
Największa dynamika spontanicznej poprawy neurologicznej występuje zazwyczaj we wcześniejszym okresie po urazie, jednak nie oznacza to, że późniejsza rehabilitacja przestaje mieć znaczenie.
U osoby z przewlekłym SCI cele mogą obejmować poprawę siły, wytrzymałości, równowagi, transferów, funkcji ręki, sposobu poruszania się, ograniczenie bólu i spastyczności oraz zwiększenie samodzielności.
Nowoczesne badania nad neuromodulacją pokazują ponadto, że pewna poprawa funkcjonalna może być możliwa nawet wiele lat po urazie u odpowiednio dobranych pacjentów. W badaniu Up-LIFT uczestniczyły osoby żyjące z SCI od co najmniej roku, a u części uraz miał miejsce wiele lat wcześniej.
Rehabilitacja domowa po uszkodzeniu rdzenia
Po zakończeniu hospitalizacji rehabilitacja często musi być kontynuowana przez długi czas.
Rehabilitacja w domu pacjenta pozwala dodatkowo pracować w środowisku, w którym pacjent rzeczywiście funkcjonuje każdego dnia.
Można ćwiczyć między innymi:
- zmianę pozycji w łóżku,
- siadanie,
- kontrolę tułowia,
- transfer z łóżka na wózek,
- wstawanie,
- pionizację,
- poruszanie się po mieszkaniu,
- chód – jeśli stan neurologiczny na to pozwala,
- siłę kończyn górnych,
- sprawność kończyn dolnych,
- zakres ruchu,
- równowagę,
- czynności dnia codziennego.
Fizjoterapeuta może również pomóc w ocenie ustawienia łóżka, wózka, pionizatora czy innych urządzeń używanych przez pacjenta.
Istotnym elementem jest także edukacja rodziny i opiekunów dotycząca bezpiecznych transferów, zmiany pozycji oraz pomocy pacjentowi w taki sposób, aby nie wykonywać za niego czynności, które jest w stanie zrobić samodzielnie.
Profilaktyka powikłań w domu
Codzienne postępowanie ma ogromne znaczenie dla zdrowia osoby z SCI.
Szczególnej uwagi wymagają:
Skóra – regularna kontrola miejsc narażonych na ucisk pomaga ograniczać ryzyko odleżyn.
Pozycja ciała – zmiany pozycji i odpowiednio dobrane poduszki oraz materace zmniejszają długotrwały nacisk na tkanki.
Zakres ruchu – regularny ruch pomaga przeciwdziałać przykurczom.
Aktywność fizyczna – powinna być dostosowana do możliwości neurologicznych i wydolności pacjenta.
Układ moczowy i jelita – wymagają odpowiednio ustalonego postępowania i regularnej kontroli medycznej.
Układ oddechowy – szczególnie przy wyższych uszkodzeniach rdzenia ważne mogą być ćwiczenia oddechowe oraz profilaktyka infekcji.
Kości i mięśnie – brak obciążania kończyn prowadzi do zaniku mięśni i utraty masy kostnej, dlatego program aktywności powinien uwzględniać te zagrożenia.
WHO podkreśla, że długoterminowa opieka, profilaktyka powikłań, dostęp do rehabilitacji oraz właściwie dobranych technologii wspomagających są kluczowymi elementami opieki nad osobą z SCI.
Czy uszkodzony rdzeń kręgowy można wyleczyć?
Obecnie medycyna nie dysponuje uniwersalną metodą pozwalającą całkowicie odtworzyć poważnie uszkodzony rdzeń kręgowy.
Nie oznacza to jednak, że po urazie nie można uzyskać istotnej poprawy.
Współczesne leczenie wykorzystuje trzy uzupełniające się strategie:
- ochronę zachowanej tkanki nerwowej,
- maksymalne wykorzystanie neuroplastyczności,
- kompensację utraconych funkcji za pomocą rehabilitacji i technologii wspomagających.
Rozwój neuromodulacji, stymulacji rdzenia, robotyki, FES, interfejsów mózg–komputer, neuroprotez oraz medycyny regeneracyjnej sprawia, że możliwości terapii są dziś znacznie większe niż jeszcze kilkanaście lat temu.
Najważniejsze jest jednak oddzielenie rzeczywistych osiągnięć medycyny od eksperymentalnych terapii reklamowanych jako „regeneracja rdzenia”. Szczególnie w przypadku komórek macierzystych i innych terapii regeneracyjnych należy sprawdzić, czy metoda ma potwierdzenie w kontrolowanych badaniach klinicznych i czy została dopuszczona przez odpowiednie organy regulacyjne.
Podsumowanie
Uszkodzenie rdzenia kręgowego jest ciężkim schorzeniem neurologicznym, które może prowadzić do zaburzeń ruchu, czucia oraz funkcjonowania wielu układów organizmu.
Zakres następstw jest jednak bardzo zróżnicowany. Uszkodzenie rdzenia nie zawsze oznacza całkowite porażenie ani całkowity brak możliwości poprawy.
Kluczowe znaczenie mają poziom i kompletność uszkodzenia, szybkość specjalistycznego leczenia oraz odpowiednio zaplanowana rehabilitacja.
Nowoczesna neurorehabilitacja koncentruje się nie tylko na ćwiczeniu mięśni. Wykorzystuje wiedzę o neuroplastyczności, trening zadaniowy, pionizację, naukę transferów i chodu, elektrostymulację, FES, robotykę oraz – u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów i w wyspecjalizowanych ośrodkach – nowe metody neuromodulacji.
Rozwijane technologie nie pozwalają jeszcze na rutynowe „naprawienie” przerwanego rdzenia, ale coraz skuteczniej pomagają wykorzystać zachowane drogi nerwowe i zwiększać możliwości funkcjonalne pacjenta.
Dlatego rehabilitacja po uszkodzeniu rdzenia powinna być traktowana jako długofalowy proces, którego nadrzędnym celem jest osiągnięcie możliwie największej sprawności, samodzielności i jakości życia.