Rehabilitacja więzadła krzyżowego przedniego (ACL)

Uszkodzenie więzadła krzyżowego przedniego (ACL) – leczenie operacyjne, rehabilitacja i powrót do sportu Wprowadzenie

Uszkodzenie więzadła krzyżowego przedniego – ACL (Anterior Cruciate Ligament) – należy do najpoważniejszych urazów stawu kolanowego, szczególnie u osób aktywnych fizycznie. Problem kliniczny nie ogranicza się wyłącznie do przerwania ciągłości więzadła. Uraz ACL prowadzi do zaburzenia mechanicznej stabilności stawu, propriocepcji, kontroli nerwowo-mięśniowej oraz zdolności kończyny do absorbowania i generowania siły.

Konsekwencją może być nie tylko ograniczenie aktywności sportowej, ale również zwiększone ryzyko wtórnych uszkodzeń łąkotek i chrząstki stawowej oraz rozwoju pourazowej choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego.

Współczesne postępowanie po urazie ACL powinno być zatem rozumiane jako wieloetapowy proces obejmujący:

diagnostykę → kwalifikację do leczenia zachowawczego lub operacyjnego → prehabilitację → ewentualną rekonstrukcję → rehabilitację kryterialną → odbudowę zdolności motorycznych → return to running → return to training → return to sport → prewencję ponownego urazu.

1. Anatomia i funkcja ACL

Więzadło krzyżowe przednie jest strukturą wewnątrzstawową łączącą kość udową z piszczelową. Jego podstawową funkcją mechaniczną jest ograniczenie przedniej translacji kości piszczelowej względem kości udowej.

ACL uczestniczy również w kontroli:

• rotacji piszczeli,
• koślawości dynamicznej,
• stabilności stawu podczas hamowania,
• zmiany kierunku,
• lądowania po wyskoku,
• gwałtownych przyspieszeń i zatrzymań.

Więzadło zawiera również mechanoreceptory uczestniczące w propriocepcji i kontroli nerwowo-mięśniowej.

Dlatego zerwanie ACL należy traktować nie tylko jako uszkodzenie strukturalne, lecz także jako zaburzenie funkcjonowania całego systemu kontroli ruchu kończyny dolnej.

2. Mechanizm urazu ACL

Znaczna część urazów ACL powstaje bez bezpośredniego kontaktu z przeciwnikiem.

Typowy mechanizm bezkontaktowy występuje podczas gwałtownego hamowania, zmiany kierunku lub lądowania, gdy kończyna znajduje się pod dużym obciążeniem, a na staw kolanowy działają jednocześnie siły translacyjne i rotacyjne.

Do charakterystycznych sytuacji należą:

• nagła zmiana kierunku przy ustabilizowanej stopie,
• niekontrolowane lądowanie po wyskoku,
• gwałtowne hamowanie,
• pivot podczas biegu,
• dynamiczna koślawość kolana,
• przeprost,
• urazy narciarskie.

Drugą grupę stanowią mechanizmy kontaktowe, np. uderzenie w boczną część kolana lub sytuacja, w której zawodnik zostaje przewrócony przy ustabilizowanej stopie.

Szczególnie narażeni są zawodnicy uprawiający sporty typu pivoting sports, m.in. piłkę nożną, piłkę ręczną, koszykówkę czy sporty rakietowe.

3. Obraz kliniczny i diagnostyka

Pacjent często opisuje charakterystyczne „strzelenie” lub „trzask” w kolanie, któremu może towarzyszyć uczucie przemieszczenia stawu.

W ciągu pierwszych godzin często pojawia się:

• wysięk lub krwiak śródstawowy,
• ból,
• ograniczenie zakresu ruchu,
• trudność w obciążaniu kończyny,
• zahamowanie mięśnia czworogłowego,
• uczucie niestabilności.

Podstawą diagnostyki jest badanie kliniczne.

Najczęściej wykorzystywane są:

Test Lachmana – ocenia przednią translację piszczeli i jakość punktu końcowego.

Anterior Drawer Test – test szuflady przedniej.

Pivot Shift Test – pozwala ocenić komponent niestabilności rotacyjnej.

Diagnostykę uzupełnia rezonans magnetyczny (MRI), szczególnie w celu oceny ACL oraz potencjalnych urazów towarzyszących.

4. Urazy współistniejące

Zerwanie ACL często nie jest urazem izolowanym.

Uszkodzeniu mogą ulec:

• łąkotka przyśrodkowa,
• łąkotka boczna,
• chrząstka stawowa,
• MCL,
• struktury kompleksu przednio-bocznego,
• inne więzadła kolana.

W badaniu MRI często widoczne są również charakterystyczne stłuczenia kostne.

Obecność urazów towarzyszących ma ogromne znaczenie dla sposobu leczenia oraz przebiegu rehabilitacji.

Szczególnie istotne jest rozróżnienie pomiędzy meniscektomią częściową a naprawą łąkotki. Po szyciu łąkotki chirurg może wprowadzić czasowe ograniczenia zakresu ruchu lub obciążania kończyny.

5. Leczenie zachowawcze czy rekonstrukcja?

Nie każde zerwanie ACL jest bezwzględnym wskazaniem do operacji.

Kwalifikacja powinna uwzględniać:

• wiek biologiczny,
• poziom aktywności,
• charakter wykonywanej pracy,
• oczekiwania sportowe,
• stopień objawowej niestabilności,
• uszkodzenia towarzyszące,
• epizody „giving way”,
• gotowość pacjenta do wielomiesięcznej rehabilitacji.

U części pacjentów możliwe jest uzyskanie dobrej funkcji poprzez intensywną rehabilitację bez rekonstrukcji.

U osób młodych i aktywnych, szczególnie planujących powrót do sportów pivotowych, objawowa niestabilność częściej prowadzi jednak do kwalifikacji operacyjnej.

W przypadku ostrego izolowanego uszkodzenia zakwalifikowanego do leczenia chirurgicznego AAOS rekomenduje wczesną rekonstrukcję, ponieważ wraz z opóźnieniem zwiększa się ryzyko kolejnych uszkodzeń łąkotki i chrząstki.

6. Rekonstrukcja ACL

Standardową metodą operacyjną pozostaje ACL Reconstruction – ACLR.

Podczas zabiegu uszkodzone więzadło zastępowane jest przeszczepem umieszczonym w tunelach kostnych kości udowej i piszczelowej.

Autograft – przeszczep własny
Hamstring tendon – HT

Najczęściej wykorzystywane są ścięgna mięśnia półścięgnistego, czasami również smukłego.

Potencjalne następstwa:

• deficyt siły zginaczy kolana,
• zaburzenie funkcji grupy kulszowo-goleniowej,
• potrzeba odpowiednio progresywnego treningu hamstrings.
• Bone–Patellar Tendon–Bone – BPTB/BTB

Wykorzystuje się centralną część więzadła właściwego rzepki wraz z bloczkami kostnymi.

Zaletą jest stabilne gojenie typu bone-to-bone.

Potencjalnymi problemami są:

• ból przedniej części kolana,
• ból podczas klękania,
• większa chorobowość miejsca pobrania.
• Quadriceps Tendon – QT

Ścięgno mięśnia czworogłowego jest obecnie szeroko stosowaną alternatywą.

Zapewnia możliwość uzyskania grubego i wytrzymałego przeszczepu, jednak rehabilitacja musi szczególnie uwzględniać potencjalny deficyt funkcji aparatu wyprostnego.

Allograft

Przeszczep pochodzi od dawcy.

AAOS zaleca preferowanie autograftu względem allograftu szczególnie u młodych i aktywnych pacjentów ze względu na wyniki kliniczne oraz mniejsze ryzyko uszkodzenia przeszczepu.

7. ACL repair i procedury dodatkowe

W wyselekcjonowanych przypadkach możliwa jest pierwotna naprawa ACL.

Nie należy jednak utożsamiać jej z klasyczną rekonstrukcją.

Według wytycznych AAOS w przypadku typowych uszkodzeń środkowej części ACL rekonstrukcja jest preferowana względem naprawy ze względu na mniejsze ryzyko operacji rewizyjnej.

U wybranych pacjentów można zastosować dodatkowe procedury poprawiające stabilność rotacyjną, m.in.:

LET – Lateral Extra-Articular Tenodesis

lub procedury dotyczące kompleksu przednio-bocznego.

Mogą być rozważane m.in. u pacjentów o wysokim ryzyku ponownego urazu. AAOS wskazuje, że u wybranych pacjentów dodatkowa procedura boczna przy rekonstrukcji z użyciem hamstring autograft może ograniczać ryzyko uszkodzenia przeszczepu.

8. Biologia przeszczepu – dlaczego brak bólu nie oznacza wygojenia ACL?

Jednym z kluczowych zagadnień rehabilitacji jest zrozumienie, że stan kliniczny pacjenta nie musi odpowiadać biologicznej dojrzałości przeszczepu.

Po rekonstrukcji rozpoczyna się złożony proces przebudowy określany jako ligamentyzacja.

Przeszczep przechodzi kolejno procesy:

• wczesnej odpowiedzi biologicznej,
• rewas­kularyzacji,
• proliferacji komórkowej,
• przebudowy macierzy kolagenowej,
• stopniowej adaptacji do funkcji więzadła.

Proces ten trwa wiele miesięcy.

Dlatego fakt, że pacjent po kilku miesiącach:

• nie odczuwa bólu,
• ma pełny zakres ruchu,
• potrafi biegać,

nie oznacza automatycznie pełnej biologicznej i funkcjonalnej gotowości do sportu.

9. Prehabilitacja

Rehabilitacja ACL powinna rozpocząć się jeszcze przed operacją.

Aspetar wskazuje, że rehabilitacja przedoperacyjna może poprawić pooperacyjną siłę mięśnia czworogłowego i zakres ruchu oraz potencjalnie skrócić czas potrzebny do powrotu do sportu.

Cele prehabilitacji obejmują:

• pełny wyprost,
• możliwie prawidłowe zgięcie,
• redukcję wysięku,
• normalizację chodu,
• przywrócenie aktywacji mięśnia czworogłowego,
• poprawę siły kończyny,
• edukację pacjenta.

Szczególnie istotne jest uzyskanie pełnego wyprostu przed zabiegiem.

10. Współczesna rehabilitacja – model kryterialny

Rehabilitacja ACL nie powinna być traktowana jako sztywny protokół:

6 tygodni → ćwiczenie A
12 tygodni → bieganie
6 miesięcy → sport.

Nowoczesny model jest criterion-based, czyli oparty na spełnianiu kryteriów.

Czas pozostaje istotny ze względu na biologiczne procesy gojenia, ale progresja powinna zależeć również od:

• zakresu ruchu,
• wysięku,
• bólu,
• siły,
• tolerancji obciążeń,
• jakości ruchu,
• parametrów skoku,
• zdolności biegowych,
• gotowości psychologicznej.

Aspetar rekomenduje właśnie indywidualny, kryterialny model rehabilitacji z uwzględnieniem minimalnego czasu potrzebnego na ochronę i gojenie przeszczepu.

11. Faza I – wczesny okres pooperacyjny
Cele
kontrola bólu i wysięku,
pełny wyprost,
stopniowe odzyskanie zgięcia,
aktywacja quadriceps,
poprawa kontroli kończyny,
normalizacja chodu.

W przypadku braku dodatkowych przeciwwskazań aktywny ruch kolana powinien rozpocząć się wcześnie. Progresywne obciążanie kończyny może być rozpoczynane już w pierwszym tygodniu, zgodnie z tolerancją i zaleceniami operatora.

Szczególną uwagę należy poświęcić arthrogenic muscle inhibition – AMI, czyli artrogennemu zahamowaniu mięśniowemu.

Wysięk, ból i zmieniona aferentacja ze stawu mogą prowadzić do znacznego zahamowania aktywacji mięśnia czworogłowego.

Dlatego w tej fazie wykorzystuje się:

• ćwiczenia izometryczne,
• straight leg raise,
• aktywną pracę nad wyprostem,
• ćwiczenia chodu,
• stopniowe obciążanie,
• NMES.

Aspetar rekomenduje NMES szczególnie we wczesnej fazie jako metodę wspomagającą aktywację mięśni i ograniczenie atrofii.

12. Faza II – hipertrofia i odbudowa siły

Po odzyskaniu odpowiedniego zakresu ruchu i kontroli stawu zwiększa się znaczenie treningu siłowego.

Kluczowym problemem pozostaje deficyt quadriceps strength.

Program powinien obejmować zarówno closed kinetic chain – CKC, jak i odpowiednio dawkowane open kinetic chain – OKC.

Współczesne wytyczne nie uzasadniają całkowitego unikania wyprostu kolana w otwartym łańcuchu.

Aspetar wskazuje możliwość rozpoczęcia ćwiczeń OKC w ograniczonym zakresie około 90–45° zgięcia od czwartego tygodnia po zabiegu, z kontrolą bólu przedniej części kolana i progresją obciążenia.

Trening powinien obejmować:

• quadriceps,
• hamstrings,
• gluteus maximus,
• gluteus medius,
• calf complex,
• mięśnie tułowia.

Należy wykorzystywać zarówno pracę koncentryczną, jak i ekscentryczną.

13. BFR – Blood Flow Restriction

W początkowych fazach rehabilitacji pacjent może nie tolerować obciążeń wystarczających do efektywnego treningu hipertroficznego.

Jedną z możliwości jest Blood Flow Restriction Training.

BFR umożliwia trening przy relatywnie niewielkim obciążeniu z częściowym ograniczeniem przepływu krwi przez kończynę.

Aspetar wskazuje, że low-load BFR może być stosowany jako uzupełnienie rehabilitacji, szczególnie gdy ból lub ograniczenia stawu uniemożliwiają wykorzystanie dużych obciążeń. Należy jednak uwzględniać przeciwwskazania, m.in. problemy naczyniowe, znaczny obrzęk czy reakcje skórne.

14. Faza III – kontrola nerwowo-mięśniowa

Odbudowa siły jest konieczna, ale niewystarczająca.

Pacjent musi odzyskać zdolność do:

• szybkiej produkcji siły,
• absorbowania siły,
• kontroli hamowania,
• stabilizacji jednonóż,
• kontroli pozycji kolana,
• reagowania na nieprzewidywalne bodźce.

Dlatego trening siłowy należy łączyć z treningiem kontroli motorycznej. Wytyczne Aspetar traktują oba komponenty jako integralną część rehabilitacji.

15. Return to Running – kiedy pacjent może zacząć biegać?

Powrót do biegania nie powinien być ustalany wyłącznie na podstawie czasu od operacji.

Proponowane przez Aspetar kryteria obejmują m.in.:

• pełny wyprost kolana,
• około 95% zakresu zgięcia,
• brak lub jedynie śladowy wysięk,
• LSI >80% dla siły quadriceps,
• LSI >80% eccentric impulse podczas countermovement jump,
• bezbolesne powtarzane podskoki jednonóż.
• LSI – Limb Symmetry Index

LSI jest wskaźnikiem porównującym wynik kończyny operowanej z nieoperowaną.

Przykładowo:

LSI = wynik kończyny operowanej / wynik kończyny zdrowej × 100%

Jeżeli operowana kończyna generuje 160 Nm, a przeciwna 200 Nm:

LSI = 80%.

Należy jednak zachować ostrożność: dobra symetria nie oznacza automatycznie wysokiej sprawności, ponieważ po długim okresie ograniczonej aktywności osłabieniu może ulec również kończyna nieoperowana.

16. Faza IV – plyometrics

Po uzyskaniu odpowiedniego poziomu siły wprowadza się progresywny trening plyometryczny.

Obejmuje on:

• bilateral jumps,
• unilateral jumps,
• countermovement jump,
• drop jump,
• hopping,
• bounding,
• wielokierunkowe skoki i lądowania.

Analizie powinna podlegać nie tylko wysokość lub długość skoku.

Znaczenie mają również:

• czas kontaktu z podłożem,
• impuls koncentryczny,
• impuls ekscentryczny,
• asymetria obciążenia,
• strategia lądowania,
• momenty w stawie kolanowym,
• wykorzystanie biodra i stawu skokowego.
• 17. Faza V – agility i Change of Direction

Powrót do sportów zespołowych wymaga znacznie więcej niż umiejętności biegania po linii prostej.

Wprowadzane są:

• acceleration,
• deceleration,
• cutting,
• side-step,
• crossover,
• planned change of direction,
• reactive change of direction.

Początkowo zadania wykonywane są w przewidywalnym środowisku.

Następnie zwiększa się:

• prędkość,
• kąt zmiany kierunku,
• siłę hamowania,
• presję czasu,
• komponent reaktywny,
• elementy decyzyjne.

Ostatecznie zawodnik powinien wykonywać zadania w warunkach przypominających rzeczywiste wymagania swojej dyscypliny.

18. Return to Sport – RTS

Powrót do sportu nie jest pojedynczym wydarzeniem, lecz procesem.

Można wyróżnić:

Return to participation – powrót do częściowego uczestnictwa.

Return to sport – powrót do właściwej dyscypliny.

Return to performance – powrót do poziomu sportowego sprzed urazu lub wyższego.

Ocena RTS powinna mieć charakter wielowymiarowy.

19. Kryteria powrotu do sportu

W przypadku sportowców powracających do wymagających dyscyplin pivotowych Aspetar proponuje bardzo wysokie wymagania funkcjonalne.

Ocena obejmuje:

1. Stan kliniczny
brak bólu,
brak wysięku,
pełny ROM,
stabilny staw.
2. Siłę

Dla sportów o wysokich wymaganiach pivotowych Aspetar proponuje 100% symetrii momentu szczytowego quadriceps i hamstrings w badaniu izokinetycznym, a także odzyskanie co najmniej przedoperacyjnych wartości bezwzględnych i odniesienie ich do norm dla danej dyscypliny.

3. Testy skokowe

Wykorzystywane mogą być:

• single-leg hop,
• triple hop,
• crossover hop,
• countermovement jump,
• drop jump.
• 4. Biomechanika

Ocenia się:

• strategię lądowania,
• kąty w stawach,
• momenty sił,
• impulsy,
• asymetrie,
• kontrolę w płaszczyźnie czołowej i strzałkowej.
• 5. Bieganie

Aspetar proponuje przywrócenie >90% symetrii m.in. pionowych sił reakcji podłoża i biomechaniki kolana podczas szybkiego biegu i zmian kierunku.

6. Gotowość psychologiczna

Wykorzystywane są między innymi:

• ACL-RSI – ACL Return to Sport after Injury Scale,
• IKDC,
• Tampa Scale of Kinesiophobia.

Strach przed ponownym urazem może istotnie wpływać na sposób poruszania się i gotowość do pełnego uczestnictwa w sporcie.

20. Czy wystarczy „odczekać 9 miesięcy”?

Nie.

Czas jest ważnym elementem procesu, ale nie może być jedynym kryterium.

Pacjent 10 miesięcy po rekonstrukcji z dużym deficytem quadriceps, asymetrią lądowania i niską gotowością psychologiczną może być gorzej przygotowany do sportu niż pacjent znajdujący się w podobnym okresie, który systematycznie przeszedł cały proces przygotowania.

Jednocześnie samo spełnienie kilku testów funkcjonalnych również nie eliminuje ryzyka ponownego urazu.

Dlatego RTS powinien uwzględniać jednocześnie:

TIME + STRENGTH + FUNCTION + BIOMECHANICS + SPORT-SPECIFIC CAPACITY + PSYCHOLOGICAL READINESS.

21. Orteza po ACLR

Rutynowe stosowanie funkcjonalnej ortezy po izolowanej pierwotnej rekonstrukcji ACL nie znajduje mocnego uzasadnienia.

AAOS nie rekomenduje rutynowego stosowania functional bracing po izolowanej pierwotnej ACLR ze względu na brak wykazanej korzyści klinicznej.

Nie oznacza to oczywiście, że orteza nie może być wskazana w konkretnym przypadku – decyzja zależy od rodzaju zabiegu i zaleceń operatora.

22. Rokowanie

Wyniki rekonstrukcji ACL są generalnie dobre, ale powrót do sportu na poprzednim poziomie nie jest gwarantowany.

W danych przytaczanych w wytycznych Aspetar około:

• 80% pacjentów wraca do jakiejś formy sportu,
• 65% wraca do poziomu sprzed urazu,
• 55% wraca do sportu wyczynowego.

Należy również brać pod uwagę ryzyko:

ponownego zerwania przeszczepu,
uszkodzenia ACL przeciwnego kolana,
wtórnych uszkodzeń łąkotki,
zmian chrząstkowych,
pourazowej choroby zwyrodnieniowej.
23. Najczęstsze błędy rehabilitacji ACL
Zbyt wczesne skupienie się na „atrakcyjnych” ćwiczeniach

Skoki i ćwiczenia równoważne nie zastąpią odpowiedniego poziomu siły.

Niedostateczna odbudowa quadriceps

Jest jednym z najczęstszych utrzymujących się deficytów po ACLR.

Unikanie open kinetic chain

Właściwie zaprogramowany trening OKC może być istotnym narzędziem odbudowy quadriceps. Wytyczne Aspetar wskazują, że połączenie CKC i OKC może dawać lepsze wyniki siłowe niż wykorzystywanie wyłącznie ćwiczeń zamkniętego łańcucha.

Brak obiektywnych pomiarów

„Wygląda dobrze” nie jest testem klinicznym.

Rehabilitacja powinna wykorzystywać możliwie obiektywne pomiary:

• dynamometrię,
• izokinetykę,
• testy skokowe,
• pomiary ROM,
• ocenę wysięku,
• kwestionariusze funkcjonalne.
• Oparcie RTS wyłącznie na LSI

90% symetrii może wyglądać dobrze, ale jeśli obie kończyny są słabe, wynik może dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

Zakończenie rehabilitacji po rozpoczęciu biegania

Bieganie jest etapem rehabilitacji, a nie jej końcem.

24. Rehabilitacja ACL – przykładowy model progresji
Etap Główny cel
Pre-op ROM, kontrola wysięku, quadriceps, edukacja
Wczesny post-op wyprost, aktywacja quadriceps, chód
Strength I podstawowa siła i hipertrofia
Strength II większe obciążenia, praca ekscentryczna
Return to Run przygotowanie do biegania
Plyometric absorpcja i produkcja siły
COD/Agility hamowanie i zmiany kierunku
Sport-specific wymagania konkretnej dyscypliny
RTS testing obiektywna ocena gotowości
Return to Performance pełna wydajność sportowa

Granice pomiędzy etapami nie powinny być określane wyłącznie liczbą tygodni.

25. Rola fizjoterapeuty

Fizjoterapeuta prowadzący pacjenta po ACLR nie powinien pełnić wyłącznie funkcji osoby dobierającej ćwiczenia.

Jego zadaniem jest zarządzanie całym procesem adaptacji.

Obejmuje to:

• monitorowanie reakcji stawu,
• dobór i progresję obciążeń,
• ocenę ROM,
• pomiar siły,
• kontrolę wysięku,
• ocenę jakości ruchu,
• programowanie treningu siłowego,
• progresję biegania,
• trening plyometryczny,
• przygotowanie do zmian kierunku,
• testy RTS,
• współpracę z lekarzem i trenerem przygotowania motorycznego.

W późniejszych etapach rehabilitacja ACL coraz bardziej przypomina trening przygotowania motorycznego, a coraz mniej klasyczne postępowanie gabinetowe.

26. Podsumowanie

Rekonstrukcja ACL jest początkiem, a nie końcem procesu leczenia.

Sukces kliniczny zależy od połączenia:

prawidłowej kwalifikacji + właściwie wykonanej procedury chirurgicznej + rehabilitacji kryterialnej + progresywnego treningu siłowego + kontroli nerwowo-mięśniowej + treningu plyometrycznego + przygotowania do specyfiki sportu + obiektywnych testów RTS.

Najważniejszym pytaniem przed powrotem pacjenta do sportu nie powinno być:

„Ile miesięcy minęło od operacji?”

lecz:

„Czy kończyna odzyskała zdolność do generowania, absorbowania i kontrolowania sił występujących w sporcie, do którego pacjent chce wrócić?”

To właśnie przejście od rehabilitacji opartej na czasie do rehabilitacji opartej na kryteriach, obciążeniu i obiektywnych pomiarach stanowi jeden z najważniejszych elementów współczesnego postępowania po rekonstrukcji ACL.

Bibliografia – wybrane źródła
Kotsifaki R. i wsp. Aspetar clinical practice guideline on rehabilitation after anterior cruciate ligament reconstruction. British Journal of Sports Medicine. Wytyczne przedstawiają współczesny, kryterialny model rehabilitacji po ACLR, obejmujący m.in. trening siłowy, NMES, BFR oraz kryteria Return to Running i Return to Sport.
American Academy of Orthopaedic Surgeons. Management of Anterior Cruciate Ligament Injuries. Evidence-Based Clinical Practice Guideline. 2022. Dokument obejmuje m.in. wskazania dotyczące czasu rekonstrukcji, wyboru autograftu, ACL repair vs reconstruction oraz procedur dodatkowych.
Brophy RH i wsp. American Academy of Orthopaedic Surgeons Clinical Practice Guideline Summary: Management of Anterior Cruciate Ligament Injuries. Dokument zawiera m.in. zalecenia dotyczące oceny funkcjonalnej przy RTS i stosowania ortez po rekonstrukcji.
Arundale AJH i wsp. Exercise-Based Knee and Anterior Cruciate Ligament Injury Prevention: Clinical Practice Guidelines. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2023;53(1)–CPG34. Wytyczne dotyczą programów treningowych ograniczających ryzyko urazów kolana i ACL.

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnego badania, diagnostyki ani zaleceń lekarza prowadzącego. Szczegółowy protokół rehabilitacji powinien uwzględniać rodzaj przeszczepu, technikę operacyjną, procedury towarzyszące, stan kliniczny oraz indywidualne cele pacjenta.