Choroba nowotworowa oraz jej leczenie mogą znacząco wpływać na sprawność fizyczną, siłę mięśniową, wydolność, równowagę, samodzielność i ogólną jakość życia pacjenta. Operacja, chemioterapia, radioterapia, immunoterapia czy hormonoterapia są często niezbędnymi elementami leczenia, ale mogą jednocześnie powodować osłabienie organizmu i szereg działań niepożądanych.
Dlatego współczesna rehabilitacja onkologiczna nie jest traktowana wyłącznie jako forma usprawniania po zakończeniu terapii przeciwnowotworowej. Coraz częściej rozpoczyna się ją już przed leczeniem, kontynuuje podczas terapii, a następnie dostosowuje do potrzeb pacjenta w okresie rekonwalescencji i dalszej obserwacji.
Jej głównym celem jest utrzymanie możliwie największej samodzielności, ograniczenie następstw choroby i leczenia oraz umożliwienie pacjentowi powrotu do codziennych aktywności.
Czym jest choroba nowotworowa?
Nowotwór powstaje w wyniku zmian zachodzących w komórkach organizmu. Prawidłowe mechanizmy kontrolujące wzrost, podział i obumieranie komórek zostają zaburzone. Nieprawidłowe komórki mogą zacząć namnażać się w sposób niekontrolowany, tworząc guz, naciekać sąsiednie tkanki, a w przypadku nowotworów złośliwych również przedostawać się do innych części organizmu i tworzyć przerzuty.
Nowotwór nie jest jedną chorobą. Pod tym określeniem kryje się bardzo duża grupa chorób różniących się przebiegiem, sposobem leczenia i rokowaniem.
Do najczęściej występujących należą między innymi nowotwory:
- piersi,
- płuca,
- jelita grubego,
- prostaty,
- skóry,
- żołądka,
- trzustki,
- wątroby,
- nerki,
- pęcherza moczowego,
- narządów rodnych,
- głowy i szyi,
- układu krwiotwórczego i chłonnego.
Według Światowej Organizacji Zdrowia nowotwory pozostają jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie. Jednocześnie wiele nowotworów może zostać skutecznie wyleczonych, szczególnie jeżeli zostaną rozpoznane odpowiednio wcześnie i prawidłowo leczone.
Skąd bierze się choroba nowotworowa?
Rozwój nowotworu jest zwykle procesem wieloetapowym. Dochodzi do nagromadzenia zmian genetycznych i zaburzeń regulacji komórkowej, dzięki którym komórka uzyskuje zdolność do niekontrolowanego wzrostu.
Nie istnieje jedna przyczyna wszystkich nowotworów.
Na ryzyko zachorowania mogą wpływać między innymi predyspozycje genetyczne, wiek oraz czynniki środowiskowe i związane ze stylem życia.
Do ważnych czynników ryzyka należą palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, nadmierna masa ciała, mała aktywność fizyczna, niektóre elementy diety, promieniowanie ultrafioletowe i jonizujące, zanieczyszczenie powietrza oraz ekspozycja na określone substancje rakotwórcze.
Znaczenie mają również niektóre zakażenia, między innymi HPV, wirusowe zapalenie wątroby typu B i C czy zakażenie Helicobacter pylori.
Należy jednak pamiętać, że występowanie czynników ryzyka nie oznacza, że u konkretnej osoby rozwinie się nowotwór.
Objawy choroby nowotworowej
Objawy zależą przede wszystkim od rodzaju i lokalizacji nowotworu oraz stopnia jego zaawansowania.
Sygnałami wymagającymi diagnostyki mogą być między innymi niewyjaśniona utrata masy ciała, przewlekłe zmęczenie, utrzymujący się ból, wyczuwalny guz, nietypowe krwawienia, przewlekły kaszel lub chrypka, zaburzenia połykania, zmiany rytmu wypróżnień, powiększone węzły chłonne czy niepokojące zmiany skórne.
Wczesne rozpoznanie może mieć zasadnicze znaczenie dla możliwości skutecznego leczenia.
Jak leczy się nowotwory?
Sposób leczenia zależy od rodzaju nowotworu, jego lokalizacji, stopnia zaawansowania, charakterystyki molekularnej guza oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.
Współczesne leczenie może obejmować kilka metod jednocześnie.
Leczenie chirurgiczne
Operacja polega na usunięciu guza, a w zależności od rodzaju choroby również fragmentu lub całego zajętego narządu i niekiedy regionalnych węzłów chłonnych.
Po rozległych zabiegach mogą pojawić się ból, ograniczenie ruchomości, osłabienie mięśni, zaburzenia postawy, obrzęki oraz trudności w wykonywaniu codziennych czynności.
Rehabilitacja pooperacyjna pomaga stopniowo odzyskiwać funkcję i zapobiegać powikłaniom wynikającym z ograniczenia aktywności.
Chemioterapia
Leki cytotoksyczne oddziałują przede wszystkim na szybko dzielące się komórki. Oprócz komórek nowotworowych mogą wpływać również na zdrowe tkanki.
U części pacjentów występują zmęczenie, nudności, niedokrwistość, spadek masy i siły mięśniowej oraz neuropatia obwodowa.
Neuropatia wywołana chemioterapią może objawiać się drętwieniem, mrowieniem, zaburzeniami czucia, bólem oraz pogorszeniem równowagi. W takich przypadkach rehabilitacja może obejmować trening równowagi, chodu, siły i kontroli ruchowej.
Radioterapia
Radioterapia wykorzystuje promieniowanie jonizujące do niszczenia komórek nowotworowych.
Jej następstwa zależą od napromienianego obszaru. Mogą obejmować zmęczenie, zmiany skórne, włóknienie tkanek, ograniczenie ruchomości czy osłabienie określonych struktur.
Odpowiednio prowadzona fizjoterapia pomaga utrzymać zakres ruchu i sprawność funkcjonalną.
Hormonoterapia
Niektóre nowotwory, przede wszystkim część nowotworów piersi i prostaty, wykorzystują hormony do wzrostu.
Leczenie hormonalne może ograniczać działanie tych hormonów, ale może również wpływać na masę mięśniową, kości, metabolizm i ogólną sprawność.
Z tego względu szczególnego znaczenia nabierają regularna aktywność fizyczna oraz ćwiczenia oporowe.
Terapie celowane
Rozwój biologii molekularnej pozwala identyfikować określone cechy komórek nowotworowych i stosować leki skierowane przeciwko konkretnym mechanizmom odpowiedzialnym za rozwój choroby.
Badania biomarkerów i profilowanie molekularne guza są obecnie wykorzystywane przy wyborze leczenia w części nowotworów, szczególnie w chorobie zaawansowanej oraz w określonych typach raka płuca, piersi czy jelita grubego.
Immunoterapia
Immunoterapia wykorzystuje możliwości układu odpornościowego do rozpoznawania i zwalczania komórek nowotworowych.
Jednym z największych przełomów ostatnich lat stały się inhibitory punktów kontrolnych odpowiedzi immunologicznej. Rozwijane są również przeciwciała bispecyficzne, szczepionki przeciwnowotworowe oraz terapie komórkowe.
Rokowania – jakie są szanse pacjenta?
Nie można określić jednego rokowania dla wszystkich chorób nowotworowych.
Zależy ono między innymi od:
- rodzaju nowotworu,
- stopnia zaawansowania w momencie rozpoznania,
- obecności przerzutów,
- biologicznych i molekularnych cech guza,
- odpowiedzi na leczenie,
- wieku i ogólnego stanu pacjenta,
- chorób współistniejących.
Niektóre nowotwory wykryte na wczesnym etapie mają bardzo wysokie prawdopodobieństwo skutecznego leczenia. W innych przypadkach współczesne terapie umożliwiają długotrwałą kontrolę choroby.
Postęp diagnostyki molekularnej, terapii celowanych i immunoterapii sprawia również, że samo określenie rodzaju nowotworu coraz częściej nie wystarcza do wyboru terapii. Istotne stają się indywidualne cechy biologiczne guza.
Dlaczego rehabilitacja jest tak ważna?
Choroba nowotworowa wpływa nie tylko na konkretny narząd. Jej konsekwencją może być pogorszenie funkcjonowania całego organizmu.
Długotrwałe leczenie, pobyty w szpitalu i ograniczenie aktywności mogą prowadzić do utraty masy i siły mięśniowej, spadku wydolności krążeniowo-oddechowej oraz pogorszenia równowagi i koordynacji.
Pacjent może wpaść w błędne koło:
zmęczenie → mniej ruchu → osłabienie mięśni → jeszcze mniejsza tolerancja wysiłku → większe zmęczenie.
Współczesna rehabilitacja onkologiczna próbuje przerwać ten mechanizm.
Jej zadaniem jest między innymi utrzymanie aktywności, zmniejszenie następstw choroby i leczenia, zwiększenie samodzielności oraz poprawa jakości życia.
Rehabilitacja jeszcze przed leczeniem – prehabilitacja
Jednym z ważnych kierunków współczesnej rehabilitacji onkologicznej jest prehabilitacja, czyli przygotowanie pacjenta do leczenia.
Jeżeli wiadomo, że pacjenta czeka operacja lub intensywna terapia, można wcześniej ocenić jego:
- siłę mięśniową,
- wydolność,
- sposób chodzenia,
- równowagę,
- zakres ruchomości,
- stan odżywienia,
- zdolność wykonywania codziennych czynności.
Następnie wdrażany jest indywidualny program przygotowujący organizm do terapii.
Może obejmować trening aerobowy i siłowy, ćwiczenia oddechowe, poprawę mobilności oraz wsparcie żywieniowe i psychologiczne.
Prehabilitacja ma zwiększyć rezerwę funkcjonalną organizmu przed rozpoczęciem leczenia. Dane wskazują, że może pomagać w utrzymaniu sprawności, tolerowaniu leczenia oraz ograniczaniu niektórych powikłań.
Rehabilitacja podczas chemioterapii i radioterapii
Dawniej pacjentom podczas leczenia onkologicznego często zalecano przede wszystkim odpoczynek. Obecne podejście jest inne.
Odpoczynek pozostaje potrzebny, jednak nadmierne ograniczenie ruchu może dodatkowo pogłębiać osłabienie.
Wytyczne ASCO wskazują, że odpowiednio dobrany wysiłek aerobowy i oporowy podczas aktywnego leczenia może zmniejszać zmęczenie oraz pomagać zachować wydolność, siłę i sprawność fizyczną. W niektórych grupach obserwuje się również poprawę jakości życia i stanu psychicznego.
Program musi jednak być dostosowany do konkretnego pacjenta, jego wyników badań, rodzaju leczenia i aktualnego samopoczucia.
Jak wygląda rehabilitacja pacjenta onkologicznego?
Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw ćwiczeń.
Program powinien być ustalany indywidualnie i może obejmować kilka elementów.
Ćwiczenia wzmacniające
Ich zadaniem jest ograniczenie utraty siły i masy mięśniowej.
Stosuje się między innymi ćwiczenia z masą własnego ciała, gumami oporowymi, niewielkimi obciążeniami lub specjalistycznym sprzętem.
Obciążenie zwiększa się stopniowo, zależnie od tolerancji pacjenta.
Trening wydolnościowy
Może obejmować spacery, marsz, rower stacjonarny lub inne formy wysiłku aerobowego.
Celem jest poprawa tolerancji wysiłku i wydolności układu krążeniowo-oddechowego.
Ćwiczenia równowagi i koordynacji
Szczególnie ważne są u osób starszych oraz pacjentów z neuropatią obwodową.
Mogą zmniejszać ryzyko upadku i poprawiać bezpieczeństwo poruszania się.
Nauka chodu
Po długiej hospitalizacji, zabiegach operacyjnych lub przy znacznym osłabieniu konieczna może być ponowna nauka prawidłowego i bezpiecznego chodu.
Fizjoterapeuta może również dobrać laskę, kule lub balkonik.
Ćwiczenia zakresu ruchu
Po operacjach i radioterapii mogą powstawać ograniczenia ruchomości oraz zmiany w tkankach miękkich.
Odpowiednie ćwiczenia mobilizacyjne pomagają utrzymywać lub stopniowo odzyskiwać ruchomość.
Ćwiczenia oddechowe
Mogą być szczególnie ważne przed i po operacjach w obrębie klatki piersiowej i jamy brzusznej oraz u pacjentów z ograniczoną tolerancją wysiłku.
Terapia obrzęku limfatycznego
Usunięcie lub napromienianie węzłów chłonnych może zwiększać ryzyko obrzęku limfatycznego.
Postępowanie może obejmować specjalistyczną terapię przeciwobrzękową, kompresjoterapię, ćwiczenia oraz edukację pacjenta.
Rehabilitacja po operacjach onkologicznych
Rodzaj usprawniania zależy od wykonanego zabiegu.
Po operacji piersi i węzłów chłonnych szczególnie ważne mogą być odzyskiwanie ruchomości barku, profilaktyka i leczenie obrzęku limfatycznego oraz praca nad blizną i postawą.
Po operacjach jamy brzusznej istotne są stopniowa pionizacja, ćwiczenia oddechowe, bezpieczny powrót do chodzenia i odbudowa siły.
Po zabiegach w obrębie płuca szczególnego znaczenia nabiera rehabilitacja oddechowa i trening wydolnościowy.
Po operacjach w obrębie głowy i szyi może być konieczna dodatkowo terapia połykania, mowy i funkcji mięśni twarzy oraz szyi.
Rehabilitacja w zaawansowanej chorobie nowotworowej
Rehabilitacja nie jest przeznaczona wyłącznie dla osób po skutecznym zakończeniu leczenia.
Może być prowadzona również u pacjentów z chorobą zaawansowaną lub przerzutową.
Wtedy cele mogą być inne. Najważniejsze stają się utrzymanie możliwości chodzenia i wykonywania podstawowych czynności, ograniczenie bólu i sztywności, zapobieganie powikłaniom unieruchomienia oraz zachowanie możliwie dużej niezależności.
Niekiedy nawet niewielka poprawa – możliwość samodzielnego wstania z łóżka, przejścia do łazienki czy wykonania podstawowych czynności – ma ogromne znaczenie dla jakości życia.
Kiedy ćwiczenia wymagają szczególnej ostrożności?
Pacjent onkologiczny nie powinien otrzymywać przypadkowego programu ćwiczeń.
Szczególnej oceny wymagają między innymi przerzuty do kości, znaczna osteoporoza, niedokrwistość, małopłytkowość, neutropenia, gorączka, infekcja, nasilona neuropatia, zaburzenia równowagi, powikłania kardiologiczne, świeża rana pooperacyjna czy bardzo znaczne osłabienie.
Przy przerzutach do kości obciążenie określonej okolicy może zwiększać ryzyko złamania patologicznego. Program musi więc uwzględniać lokalizację zmian oraz zalecenia zespołu prowadzącego.
Podobnie w okresach znacznego pogorszenia parametrów krwi intensywność aktywności może wymagać czasowego ograniczenia.
Dlatego rehabilitacja powinna być dostosowana do aktualnego stanu klinicznego pacjenta.
Rehabilitacja onkologiczna w domu pacjenta
Dla części osób dojazd do placówki rehabilitacyjnej jest dużym obciążeniem. Dotyczy to zwłaszcza pacjentów po operacjach, podczas chemioterapii, osób starszych oraz chorych o znacznie ograniczonej sprawności.
W takich sytuacjach rehabilitacja domowa może umożliwić rozpoczęcie usprawniania w znanym i bezpiecznym otoczeniu.
Dodatkową zaletą jest możliwość ćwiczenia dokładnie tych czynności, które pacjent wykonuje na co dzień: wstawania z własnego łóżka, chodzenia po mieszkaniu, korzystania ze schodów czy bezpiecznego przemieszczania się do łazienki.
Fizjoterapeuta może również nauczyć rodzinę, jak bezpiecznie pomagać choremu.
Najnowsze osiągnięcia w leczeniu nowotworów
Onkologia rozwija się niezwykle szybko. Współczesne badania zmierzają coraz wyraźniej w kierunku leczenia dopasowanego do biologii nowotworu konkretnego pacjenta.
Medycyna precyzyjna
Badania molekularne pozwalają wykrywać mutacje i inne biomarkery, które mogą wskazywać potencjalnie skuteczną terapię celowaną.
W praktyce oznacza to stopniowe przechodzenie od leczenia opartego wyłącznie na lokalizacji nowotworu do terapii uwzględniającej również jego charakterystykę molekularną.
Płynna biopsja i ctDNA
Jednym z intensywnie rozwijanych obszarów jest analiza krążącego DNA nowotworowego – ctDNA – znajdującego się we krwi.
Technologia ta może być wykorzystywana do identyfikacji zmian molekularnych, monitorowania odpowiedzi na leczenie i badania mechanizmów oporności. W 2026 roku NCI rozszerzyło wykorzystanie ctDNA w programie ComboMATCH do nieinwazyjnego kwalifikowania części pacjentów do badań terapii celowanych.
Terapie komórkowe
Terapia CAR-T zmienia limfocyty T pacjenta w taki sposób, aby skuteczniej rozpoznawały komórki nowotworowe. Metoda ta odegrała szczególnie ważną rolę w leczeniu niektórych nowotworów hematologicznych.
Obecnie bardzo intensywnie rozwijane są również terapie komórkowe przeciwko guzom litym. Ważnym krokiem były pierwsze rejestracje terapii TIL oraz zmodyfikowanych limfocytów TCR dla wybranych nowotworów litych, a badania nad kolejnymi platformami komórkowymi trwają.
Spersonalizowane szczepionki przeciwnowotworowe
Jednym z najbardziej interesujących kierunków są terapeutyczne szczepionki przygotowywane na podstawie indywidualnych mutacji guza.
Ich zadaniem nie jest zapobieganie nowotworowi tak jak w przypadku klasycznych szczepień profilaktycznych, ale nauczenie układu odpornościowego rozpoznawania charakterystycznych antygenów komórek nowotworowych.
Wczesne badania spersonalizowanych szczepionek neoantygenowych przynoszą obiecujące wyniki między innymi w niektórych nowotworach nerki, trzustki i mózgu, jednak wiele z tych metod pozostaje nadal na etapie badań klinicznych.
Immunoterapia nowej generacji
Badania z 2026 roku obejmują między innymi nowe punkty kontroli immunologicznej, przeciwciała bispecyficzne, terapie komórkowe, nowe cytokiny i szczepionki przeciwnowotworowe.
Celem jest zarówno zwiększenie skuteczności odpowiedzi immunologicznej przeciwko guzowi, jak i ograniczenie działań niepożądanych oraz przełamywanie oporności na dotychczasowe leczenie.
Najnowsze kierunki rehabilitacji onkologicznej
Postęp zachodzi również w samej rehabilitacji.
Najważniejszą zmianą jest odejście od przekonania, że rehabilitację należy rozpoczynać dopiero po zakończeniu terapii przeciwnowotworowej.
Nowoczesny model zakłada ciągłość postępowania:
prehabilitacja → rehabilitacja podczas leczenia → rehabilitacja po leczeniu → długoterminowa aktywność i profilaktyka utraty sprawności.
Coraz częściej programy są indywidualizowane na podstawie wydolności pacjenta, siły, ryzyka upadku, rodzaju leczenia i jego działań niepożądanych.
Duże znaczenie ma również łączenie fizjoterapii z dietetyką, psychoonkologią, terapią zajęciową, leczeniem bólu i wsparciem społecznym.
Rehabilitacja onkologiczna staje się więc elementem kompleksowego leczenia, a nie jedynie dodatkiem po jego zakończeniu.
Czy aktywność fizyczna podczas leczenia nowotworu jest bezpieczna?
W wielu przypadkach – tak, pod warunkiem właściwego dopasowania programu.
ASCO zaleca regularną aktywność aerobową i ćwiczenia oporowe podczas aktywnego leczenia u odpowiednio kwalifikowanych dorosłych pacjentów. Badania pokazują korzyści w zakresie zmęczenia, siły, wydolności i funkcjonowania fizycznego.
Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent powinien wykonywać taki sam trening.
Osoba aktywna przed chorobą, pacjent kilka dni po dużej operacji oraz chory z przerzutami do kości wymagają zupełnie innych programów.
W rehabilitacji onkologicznej kluczowe jest zatem nie samo pytanie „czy ćwiczyć?”, ale przede wszystkim „jak ćwiczyć bezpiecznie w obecnym stanie?”.
Profilaktyka – czy można zmniejszyć ryzyko zachorowania?
Nie wszystkim nowotworom można zapobiec, ale część ryzyka można ograniczyć.
Do najważniejszych działań profilaktycznych należą:
- niepalenie tytoniu,
- ograniczenie lub unikanie alkoholu,
- regularna aktywność fizyczna,
- utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
- zdrowa i zróżnicowana dieta,
- ochrona przed nadmiernym promieniowaniem UV,
- szczepienia przeciwko HPV i HBV zgodnie ze wskazaniami,
- ograniczanie ekspozycji na znane czynniki rakotwórcze,
- udział w odpowiednich dla wieku i ryzyka programach badań przesiewowych.
WHO szacuje, że około 38% przypadków nowotworów można obecnie zapobiegać poprzez ograniczenie czynników ryzyka i stosowanie dostępnych strategii profilaktycznych.
Rehabilitacja jest częścią leczenia
Nowoczesne leczenie onkologiczne nie powinno koncentrować się wyłącznie na samym guzie. Równie ważne jest zachowanie funkcjonowania człowieka podczas terapii i po jej zakończeniu.
Dobrze zaplanowana rehabilitacja może pomagać pacjentowi utrzymywać siłę, wydolność, równowagę i samodzielność, ograniczać skutki długotrwałej bezczynności oraz ułatwiać powrót do codziennych aktywności.
U jednego pacjenta celem będzie powrót do pracy i sportu. U innego – samodzielne wejście po schodach. U osoby z zaawansowaną chorobą sukcesem może być zachowanie możliwości samodzielnego wstawania i poruszania się po domu.
Dlatego cele rehabilitacji powinny być zawsze ustalane indywidualnie i wspólnie z pacjentem.
Ważne
Rehabilitacja pacjenta onkologicznego powinna być dostosowana do rodzaju nowotworu, zastosowanego leczenia, aktualnych wyników badań, obecności przerzutów oraz ogólnego stanu zdrowia. Szczególnej ostrożności wymagają między innymi przerzuty do kości, zaburzenia morfologii krwi, świeże zabiegi operacyjne oraz powikłania kardiologiczne i neurologiczne.
W takich sytuacjach program ćwiczeń powinien być ustalany w porozumieniu z zespołem prowadzącym leczenie onkologiczne.