Ból kolana i zwyrodnienie stawu kolanowego

Ból kolana jest jedną z najczęstszych dolegliwości układu ruchu. Może pojawić się zarówno u osób młodych i aktywnych fizycznie, jak i u osób starszych. Jego przyczyną mogą być przeciążenia, urazy, uszkodzenia łąkotek lub więzadeł, zaburzenia biomechaniki kończyny, choroby zapalne, a także stopniowo rozwijające się zmiany zwyrodnieniowe.

Jedną z najczęstszych przewlekłych przyczyn bólu kolana jest choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (gonartroza). Jest to choroba całego stawu, obejmująca nie tylko chrząstkę stawową, ale również kość podchrzęstną, błonę maziową, torebkę stawową, więzadła oraz mięśnie odpowiedzialne za stabilizację i prawidłową pracę kończyny.

Choroba zwyrodnieniowa nie oznacza jednak, że stawu należy przestać używać. Wręcz przeciwnie – odpowiednio dobrany ruch, aktywność fizyczna i rehabilitacja należą obecnie do podstawowych metod leczenia.

Jak zbudowany jest staw kolanowy?

Staw kolanowy jest jednym z największych i najbardziej obciążanych stawów człowieka. Tworzą go przede wszystkim kość udowa, kość piszczelowa oraz rzepka.

Powierzchnie kości pokrywa chrząstka stawowa, która umożliwia płynny ruch i pomaga rozkładać obciążenia. Ważną rolę pełnią również łąkotki, więzadła krzyżowe i poboczne, torebka stawowa oraz otaczające kolano mięśnie.

Szczególnie istotny jest mięsień czworogłowy uda, ale prawidłowa funkcja kolana zależy również od mięśni pośladkowych, grupy kulszowo-goleniowej, mięśni łydki oraz prawidłowej kontroli całej kończyny dolnej.

Dlatego w rehabilitacji bólu kolana nie należy koncentrować się wyłącznie na samym stawie. Konieczna jest ocena funkcjonowania biodra, miednicy, stopy, sposobu chodzenia oraz całego łańcucha ruchowego kończyny dolnej.

Czym jest choroba zwyrodnieniowa kolana?

Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego jest przewlekłym procesem prowadzącym do zmian strukturalnych i funkcjonalnych w obrębie stawu.

Dawniej przedstawiano ją głównie jako mechaniczne „zużywanie się chrząstki”. Obecnie wiadomo, że jest to znacznie bardziej złożony proces biologiczny. Obejmuje przebudowę chrząstki i kości podchrzęstnej, powstawanie osteofitów, zmiany w błonie maziowej oraz zaburzenia funkcjonowania mięśni i mechaniki całej kończyny.

Co ważne, stopień zmian widocznych na zdjęciu RTG nie zawsze odpowiada nasileniu bólu. U niektórych pacjentów znaczne zmiany radiologiczne powodują stosunkowo niewielkie dolegliwości, podczas gdy inni mogą odczuwać silny ból mimo umiarkowanych zmian strukturalnych.

Skąd bierze się zwyrodnienie kolana?

Najczęściej nie istnieje jedna konkretna przyczyna. Choroba rozwija się wskutek współdziałania wielu czynników.

Do najważniejszych należą:

• wiek,
• nadwaga i otyłość,
• wcześniejsze urazy kolana,
• uszkodzenia łąkotek,
• zerwanie więzadła krzyżowego przedniego,
• przebyte złamania w obrębie kończyny dolnej,
• zaburzenia osi kończyny,
• osłabienie mięśni,
• ograniczenie aktywności fizycznej,
• długotrwałe przeciążenia zawodowe lub sportowe,
• niektóre choroby metaboliczne i zapalne,
• predyspozycje genetyczne.

Szczególnie istotnym czynnikiem jest przebyte uszkodzenie kolana. Poważny uraz może zwiększać ryzyko rozwoju zmian zwyrodnieniowych wiele lat później, dlatego właściwa rehabilitacja pourazowa ma znaczenie nie tylko dla szybkiego powrotu do sprawności, lecz również dla przyszłej funkcji stawu.

Jakie są objawy zwyrodnienia stawu kolanowego?

Najbardziej charakterystycznym objawem jest ból kolana, początkowo występujący głównie podczas większego obciążenia.

Pacjent może odczuwać dolegliwości podczas:

• chodzenia,
• wchodzenia i schodzenia po schodach,
• wstawania z krzesła,
• wykonywania przysiadów,
• dłuższego stania,
• spacerów,
• klękania,
• aktywności sportowej.

W miarę rozwoju choroby mogą pojawić się również:

• sztywność stawu,
• ograniczenie zakresu ruchu,
• obrzęk,
• uczucie napięcia w kolanie,
• trzeszczenie lub przeskakiwanie,
• osłabienie mięśni uda,
• problemy ze stabilnością,
• zmiana sposobu chodzenia,
• trudności przy wstawaniu,
• ograniczenie aktywności życiowej.

Charakterystyczna może być również krótkotrwała sztywność po odpoczynku – na przykład po dłuższym siedzeniu.

Dlaczego kolano boli?

Ból w chorobie zwyrodnieniowej nie pochodzi wyłącznie z chrząstki. Sama chrząstka stawowa nie posiada typowego unerwienia bólowego.

Źródłem dolegliwości mogą być między innymi:

• kość podchrzęstna,
• błona maziowa,
• torebka stawowa,
• więzadła,
• przyczepy ścięgien,
• przeciążone mięśnie,
• tkanki okołostawowe.

W przewlekłym bólu znaczenie mogą mieć również zmiany sposobu przetwarzania bodźców bólowych przez układ nerwowy. Dlatego skuteczne leczenie powinno uwzględniać nie tylko obraz samego stawu, ale także sprawność pacjenta, jego aktywność, sen, masę ciała, choroby współistniejące oraz wpływ bólu na codzienne funkcjonowanie.

Jak rozpoznaje się chorobę zwyrodnieniową kolana?

Podstawą diagnostyki jest rozmowa z pacjentem oraz badanie kliniczne.

Fizjoterapeuta lub lekarz może ocenić między innymi:

• lokalizację bólu,
• zakres ruchu,
• siłę mięśniową,
• stabilność stawu,
• obrzęk,
• sposób chodzenia,
• ustawienie kończyn,
• funkcję biodra i stopy,
• zdolność wstawania i siadania,
• równowagę,
• tolerancję wysiłku.

W określonych sytuacjach wykonuje się badania obrazowe, najczęściej RTG. Rezonans magnetyczny może być potrzebny, gdy istnieje podejrzenie dodatkowych uszkodzeń lub gdy obraz kliniczny jest nietypowy.

Badania obrazowe nie powinny jednak zastępować dokładnej oceny funkcjonalnej pacjenta.

Leczenie zwyrodnienia stawu kolanowego

Współczesne leczenie powinno być wielokierunkowe i dopasowane do konkretnego pacjenta.

Podstawą postępowania są przede wszystkim edukacja, aktywność fizyczna, ćwiczenia terapeutyczne, kontrola masy ciała oraz odpowiednie leczenie bólu. Operacja jest zwykle rozważana wtedy, gdy objawy poważnie ograniczają jakość życia, a prawidłowo prowadzone leczenie zachowawcze nie zapewnia wystarczającej poprawy.

Rehabilitacja – jeden z najważniejszych elementów leczenia

Nowoczesna rehabilitacja choroby zwyrodnieniowej kolana nie polega wyłącznie na wykonywaniu zabiegów przeciwbólowych.

Jej celem jest przede wszystkim odzyskanie funkcji.

Program powinien być indywidualnie dobrany do wieku, stopnia sprawności, nasilenia objawów, chorób współistniejących oraz celów pacjenta.

Ćwiczenia wzmacniające

Jednym z podstawowych elementów rehabilitacji jest wzmacnianie mięśni kończyn dolnych.

Szczególną uwagę zwraca się na:

• mięsień czworogłowy uda,
• mięśnie pośladkowe,
• mięśnie kulszowo-goleniowe,
• mięśnie łydki,
• stabilizatory miednicy.

Silniejsze mięśnie pomagają kontrolować ruch kończyny, zwiększają jej zdolność do przenoszenia obciążeń i poprawiają sprawność podczas chodzenia, wstawania czy pokonywania schodów.

Trening aerobowy

Bardzo ważną rolę odgrywa również aktywność wytrzymałościowa.

W zależności od możliwości pacjenta może obejmować:

• marsz,
• spacery,
• rower stacjonarny,
• ćwiczenia w wodzie,
• trening na urządzeniach cardio,
• stopniowo zwiększaną aktywność codzienną.

Duża metaanaliza opublikowana w 2025 roku, obejmująca 217 badań randomizowanych i ponad 15 tysięcy uczestników, wykazała, że ćwiczenia przynoszą korzyści w chorobie zwyrodnieniowej kolana, a trening aerobowy miał szczególnie korzystne wyniki dotyczące bólu, funkcji, chodu i jakości życia.

Ćwiczenia równowagi i kontroli nerwowo-mięśniowej

Zwyrodnienie kolana może prowadzić do pogorszenia kontroli ruchu oraz zmniejszenia pewności podczas chodzenia.

Dlatego stosuje się ćwiczenia:

• równoważne,
• propriocepcji,
• koordynacji,
• kontroli ustawienia kolana,
• stabilizacji kończyny dolnej,
• reakcji na zmianę podłoża.

Są one szczególnie istotne u osób starszych oraz pacjentów zgłaszających uczucie niestabilności.

Poprawa zakresu ruchu

Ograniczenie wyprostu lub zgięcia kolana może wyraźnie wpływać na sposób chodzenia.

W rehabilitacji stosuje się odpowiednio dobrane ćwiczenia mobilizujące i rozciągające, a w określonych przypadkach również techniki terapii manualnej.

Celem nie jest jednak samo zwiększenie zakresu ruchu, lecz wykorzystanie odzyskanej ruchomości podczas normalnych czynności.

Trening funkcjonalny

Ćwiczenia powinny przygotowywać pacjenta do sytuacji występujących w codziennym życiu.

Wykorzystuje się między innymi:

• wstawanie i siadanie,
• wchodzenie na stopień,
• trening schodów,
• ćwiczenia chodu,
• zmianę kierunku ruchu,
• przysiady w odpowiednio dobranym zakresie,
• przenoszenie ciężaru ciała.

Trudność i obciążenie powinny być stopniowo zwiększane wraz z poprawą możliwości pacjenta.

Czy ćwiczenia mogą „zużyć” kolano?

To częsta obawa pacjentów.

Odpowiednio dobrane ćwiczenia nie są traktowane jako czynnik przyspieszający zwyrodnienie. Przeciwnie – międzynarodowe zalecenia uznają ćwiczenia za jeden z podstawowych elementów terapii choroby zwyrodnieniowej kolana. Program może obejmować trening siłowy, aerobowy, poprawiający elastyczność oraz kontrolę nerwowo-mięśniową.

Po rozpoczęciu rehabilitacji może czasami pojawić się przejściowe nasilenie dolegliwości. Nie musi to oznaczać pogorszenia stanu stawu. Kluczowe znaczenie ma właściwe dawkowanie obciążenia oraz obserwacja reakcji organizmu.

Redukcja masy ciała

U osób z nadwagą lub otyłością zmniejszenie masy ciała może być bardzo ważną częścią leczenia.

Mniejsza masa oznacza mniejsze obciążenie mechaniczne kończyn dolnych podczas chodzenia, ale korzyści nie ograniczają się wyłącznie do mechaniki. Tkanka tłuszczowa jest również aktywna metabolicznie i może wpływać na procesy zapalne organizmu.

Dlatego u części pacjentów najlepsze efekty daje połączenie:

rehabilitacji + regularnej aktywności fizycznej + odpowiedniego sposobu żywienia + stopniowej redukcji masy ciała.

Aktualne zalecenia EULAR wskazują zarówno ćwiczenia, jak i utrzymanie prawidłowej masy ciała jako podstawowe elementy niefarmakologicznego leczenia choroby zwyrodnieniowej kolana.

Fizjoterapia domowa

U osób starszych, pacjentów z zaawansowanymi zmianami zwyrodnieniowymi lub osób mających trudności z poruszaniem się dobrym rozwiązaniem może być rehabilitacja w domu pacjenta.

Fizjoterapeuta może ocenić rzeczywiste problemy występujące podczas codziennego funkcjonowania, takie jak:

• trudności ze wstawaniem z łóżka,
• problemy podczas chodzenia po mieszkaniu,
• trudności ze schodami,
• brak pewności podczas korzystania z łazienki,
• problemy z siadaniem i wstawaniem,
• ryzyko upadku.

Dzięki temu ćwiczenia mogą być bezpośrednio dopasowane do środowiska, w którym pacjent funkcjonuje na co dzień.

Leczenie farmakologiczne

Leki mogą pomagać kontrolować ból, jednak powinny wspierać aktywność i rehabilitację, a nie je zastępować.

W zależności od stanu zdrowia pacjenta lekarz może rozważyć między innymi miejscowe lub doustne niesteroidowe leki przeciwzapalne.

NICE zaleca w chorobie zwyrodnieniowej kolana miejscowe NLPZ jako jedną z podstawowych opcji farmakologicznych. W przypadku leków doustnych trzeba uwzględniać między innymi ryzyko działań niepożądanych dotyczących przewodu pokarmowego, nerek, wątroby oraz układu sercowo-naczyniowego.

Leczenie farmakologiczne powinno być ustalane z lekarzem, szczególnie u osób starszych i przyjmujących wiele leków.

Iniekcje dostawowe

W określonych sytuacjach lekarz może zaproponować iniekcję do stawu.

Kortykosteroidy

Mogą czasowo zmniejszyć ból i stan zapalny. Według NICE poprawa po dostawowym podaniu kortykosteroidu ma zazwyczaj charakter krótkotrwały – około 2–10 tygodni – dlatego iniekcja może być wykorzystana między innymi jako wsparcie umożliwiające rozpoczęcie ćwiczeń.

Kwas hialuronowy

Preparaty kwasu hialuronowego są stosowane w części placówek, jednak ocena ich skuteczności w wytycznych nie jest jednoznaczna. NICE nie zaleca rutynowego stosowania dostawowych iniekcji hialuronianu w leczeniu choroby zwyrodnieniowej.

PRP – osocze bogatopłytkowe

PRP jest jedną z intensywnie badanych metod biologicznych. Preparat uzyskuje się z własnej krwi pacjenta, a następnie podaje do stawu.

Niektóre badania wskazują na możliwość zmniejszenia bólu i poprawy funkcji u części pacjentów. Nie oznacza to jednak, że PRP odbudowuje zniszczony staw. Wyniki zależą między innymi od stopnia choroby, sposobu przygotowania preparatu oraz kwalifikacji pacjenta.

Metody biologiczne powinny być traktowane jako potencjalny element kompleksowego leczenia, a nie zamiennik rehabilitacji.

Czy suplementy odbudowują chrząstkę?

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów zawierających między innymi glukozaminę, chondroitynę czy kolagen.

Nie należy jednak przedstawiać suplementów jako metody zdolnej do odtworzenia zaawansowanie uszkodzonej chrząstki stawowej.

Przykładowo NICE nie zaleca glukozaminy w leczeniu choroby zwyrodnieniowej ze względu na brak silnych dowodów potwierdzających korzyści kliniczne.

Kiedy potrzebna jest operacja?

Jeżeli mimo prawidłowo prowadzonego leczenia zachowawczego pacjent nadal ma silny ból, bardzo ograniczoną sprawność i pogorszoną jakość życia, można rozważyć leczenie operacyjne.

Najbardziej zaawansowaną metodą jest endoprotezoplastyka stawu kolanowego, czyli zastąpienie uszkodzonych powierzchni stawowych elementami protezy.

W zależności od lokalizacji zmian stosuje się między innymi endoprotezy całkowite lub częściowe.

Decyzja o operacji powinna wynikać przede wszystkim ze stanu klinicznego i wpływu choroby na życie pacjenta, a nie wyłącznie ze zdjęcia RTG.

Czy artroskopia pomaga przy zwyrodnieniu?

Artroskopia ma ważne zastosowanie w leczeniu określonych patologii kolana, jednak rutynowe „czyszczenie” stawu w typowej chorobie zwyrodnieniowej nie jest obecnie uznawane za skuteczną metodę leczenia.

NICE nie zaleca artroskopowego płukania ani debridementu jako terapii choroby zwyrodnieniowej stawu.

Najnowsze kierunki leczenia choroby zwyrodnieniowej kolana

Współczesna medycyna intensywnie poszukuje terapii, które nie tylko zmniejszałyby ból, lecz również wpływały na biologiczne mechanizmy rozwoju choroby.

Medycyna regeneracyjna

Badane są między innymi:

• preparaty osocza bogatopłytkowego,
• terapie komórkowe,
• biomateriały,
• rusztowania tkankowe,
• hydrożele,
• technologie wspomagające regenerację chrząstki.

To bardzo dynamicznie rozwijający się obszar badań, jednak wiele metod nadal nie posiada wystarczających dowodów, aby można było mówić o rutynowej odbudowie chrząstki u pacjentów z zaawansowaną chorobą zwyrodnieniową.

Terapie komórkowe

Duże zainteresowanie budzą komórki mezenchymalne i inne technologie komórkowe.

Prowadzone są badania nad ich potencjalnym działaniem przeciwzapalnym i regeneracyjnym. Nadal potrzebne są jednak dobrej jakości badania określające długoterminową skuteczność, bezpieczeństwo oraz grupy pacjentów, które rzeczywiście mogą odnieść korzyść.

Nowoczesna rehabilitacja

Jednym z najważniejszych kierunków rozwoju jest coraz dokładniejsze dobieranie terapii do konkretnego pacjenta.

W rehabilitacji wykorzystuje się między innymi:

• analizę chodu,
• czujniki ruchu,
• platformy pomiarowe,
• dynamometrię,
• systemy biofeedback,
• aplikacje monitorujące aktywność,
• telerehabilitację,
• technologie typu wearable.

Pozwalają one dokładniej mierzyć postęp i dostosowywać obciążenia treningowe.

Nie zmienia to jednak podstawowej zasady: najważniejszym „narzędziem” rehabilitacji nadal pozostaje odpowiednio zaprogramowany i regularnie wykonywany ruch.

Jakie są rokowania?

Rokowanie jest bardzo indywidualne.

Choroba zwyrodnieniowa ma charakter przewlekły, ale jej przebieg nie jest taki sam u wszystkich pacjentów. Zmiany strukturalne mogą postępować, natomiast nasilenie bólu i poziom sprawności mogą znacząco poprawić się dzięki właściwemu leczeniu.

Wielu pacjentów może przez lata utrzymywać dobrą sprawność bez konieczności operacji.

Największe znaczenie mają:

• regularna aktywność,
• odpowiednio dobrany trening siłowy,
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• kontrola chorób współistniejących,
• właściwe dawkowanie obciążeń,
• konsekwentna rehabilitacja.
• Profilaktyka – jak chronić kolana?

Nie wszystkim przypadkom choroby zwyrodnieniowej można zapobiec, jednak można ograniczać część czynników ryzyka.

Warto:

• utrzymywać prawidłową masę ciała,
• regularnie się ruszać,
• wzmacniać mięśnie nóg i tułowia,
• unikać długotrwałej bezczynności,
• stopniowo zwiększać obciążenia sportowe,
• prawidłowo rehabilitować urazy kolana,
• dbać o siłę i ruchomość również po ustąpieniu bólu,
• dostosować aktywność do aktualnych możliwości organizmu.
• Kiedy ból kolana wymaga pilnej konsultacji?

Nie każdy ból kolana jest objawem zwyrodnienia.

Pilniejszej diagnostyki wymagają szczególnie sytuacje, gdy:

• kolano nagle staje się bardzo obrzęknięte,
• staw jest wyraźnie gorący i zaczerwieniony,
• występuje gorączka,
• ból pojawił się po poważnym urazie,
• pacjent nie jest w stanie obciążyć kończyny,
• występuje szybko narastająca deformacja,
• pojawiają się nietypowe lub gwałtownie nasilające się objawy.

W takich przypadkach konieczna jest diagnostyka lekarska w celu wykluczenia między innymi urazu, infekcji, choroby zapalnej lub innych przyczyn bólu.

Podsumowanie

Ból kolana i choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego nie muszą oznaczać rezygnacji z aktywnego życia.

Współczesne podejście do leczenia coraz mniej koncentruje się na samym obrazie RTG, a coraz bardziej na funkcjonowaniu człowieka.

Podstawą terapii pozostają:

ruch, odpowiednio dobrane ćwiczenia, stopniowe wzmacnianie mięśni, poprawa wydolności, kontrola masy ciała oraz edukacja pacjenta.

Rehabilitacja powinna być dostosowana do możliwości i celów konkretnej osoby. U pacjentów mających problemy z przemieszczaniem się może być skutecznie prowadzona również jako rehabilitacja domowa z dojazdem do pacjenta.

Nowoczesne leki, iniekcje i rozwijające się terapie biologiczne mogą stanowić uzupełnienie leczenia w odpowiednio dobranych przypadkach. Przy zaawansowanej chorobie, która mimo leczenia zachowawczego poważnie ogranicza codzienne funkcjonowanie, skutecznym rozwiązaniem może być endoprotezoplastyka.

Najważniejszym celem leczenia nie jest jednak „idealne zdjęcie kolana”, lecz zmniejszenie bólu, odzyskanie sprawności, poprawa chodu i umożliwienie pacjentowi możliwie samodzielnego, aktywnego życia.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej ani fizjoterapeutycznej.